سيبستان
http://sibestaan.malackut.org/

November 24, 2003

تذکره لمن يخشی

مهدی کاتب کتابچه با شيفتگی معمول خود در باب معرفت غربيان با تورقی در دانشنامه قرآنی چاپ بريل بهانه تازه ای پيدا کرده تا يکبار ديگر کهتری ما مسلمانان را به رخ مان بکشد و ادعاهای تکرار شده در صد سال گذشته را اندر باب همه چيز نزد غربيان است بار ديگر به خواننده فارسی زبان يادآوری کند. من می کوشم در اينجا کمی توضيح دهم چرا کسانی مثل من با چنان سخنان و ادعاهايی موافق نمی توانند بود.

من سخنی را که بايد آخر گفت اول می گويم: مهدی با نقد اينچنينی از مسلمانان چه هدفی دارد؟ يک احتمال عقلانی آن است که او می خواهد خود به صف قرآن شناسان مسلمان بپيوندد و اين ايجاب می کند که به نقد وضع موجود بپردازد تا اين نقد راهگشای او و ديگران به سطح بعدی قرآن شناسی باشد. يک احتمال ديگر آن است که او علاقه ای به قرآن شناسی ندارد ولی فکر می کند اگر ما علاقه مند شناخت قرآن هستيم بايد به شيوه ای که او می گويد و از راهی که او توصيه می کند برويم. احتمال ديگر آن است که مهدی نه اميدی به ما دارد و نه به قرآن شناسی ما و اصولا راه معرفت را در نزد ما بن بست می يابد و هر چه هست را از معرفت غربی و از چشم غربی می جويد و می بيند. اگر احتمال اول درست باشد بايد همدلی بيشتری با موضوع کارش که قرآن است در کارش ديده شود. پژوهشگر بدون همدلی و هم افق شدن با موضوع به نتيجه ای نمی رسد. اگر احتمال دوم درست است مهدی نمی تواند راه نرفته به ديگران بگويد که چگونه بروند. استاد بايد دست کم يکی دو قدم از راهروان جلوتر باشد. ولی اگر احتمال سومين درست است چه سود از گفتن و جان فرسودن؟ اگر "ما" تا ما هستيم و از جامه اسلامی و شرقی خود منسلخ نشده ايم نمی توانيم در باره قرآن تحقيق کنيم وقتی از اين جامه در آمديم و اين خرقه بردريديم چه نيازی به شناخت قرآن داريم؟

شناخت قرآن برای چيست؟ برای معرفت بيشتر و ايمان استوارتر؟ اين کار از کدام غربی و غير مسلمان برمی آيد؟ و اگر شناخت قرآن مقدمه برآوردن نيازی است که مرد غربی دارد به شناخت اسلام، کجا مرد غير غربی می تواند اين نياز را جوابگو باشد؟ مرد غربی به دنبال ايمان به شناخت قرآن رو نمی کند. دانشنامه ها در پاسخ به نيازی نوشته می شوند. بهتر است دوست من در باب اين نياز لختی بينديشد. آنگاه بر صاحبان قرآن خرده نخواهد گرفت که چرا چنين و چنان نکرده و نمی کنند. هر جامعه ای به نياز خود جواب می دهد. برای اين است که به "زبان " خود هم می نويسد.

ممکن است مهدی بخواهد به ما بگويد که بهتر است از روش های غربی مثل تحليل های تاريخی و زبانی استفاده کنيم. اما چگونه می توان با صرف تکيه بر اين روش ها قرآن را شناخت و کار تفسير را يکسره وانهاد؟ من چند ماهی پيش در نقد يکی از همين پژوهش های مدعی علمی بودن که مهدی مطرح کرده بود نکاتی را متذکر شدم و گفتم که چگونه در غياب تماس معنوی و تفسيری و حتی تاريخی، برخی تفاسير آکادميک صرف و نابگرا می تواند سر از تفسيرهای تازه ای در آورد که بيشتر اسباب خنده و تفريح است تا مايه عبرت و اندوختن معرفت. خوب بود مهدی يکی از نکات معرفت شناسانه تازه اين دانشنامه نويسان را ياد می کرد تا می دانستيم دقيقا از چه سخن می گويد و در آن دانشنامه چه يافته که همه دانش مسلمانان پيش او جهل شده است.

او فقط می گويد که روش و رویکرد اين دانشنامه نويسان به قرآن "یک‌سره استوار بر روش‌های زبان‌شناختی و تاریخی است و از رویکرد الاهیاتی مسلمانان در تفسیر قرآن فاصله می‌گیرد". به نظر من اين "فاصله" - که غير از فاصله گرفتن علمی از موضوع تحقيق است-کاملا طبيعی است چرا که از ورای حجاب بيگانگی با متن شما تنها می توانيد بر روش های ظاهری و زبان شناختی تکيه کنيد. اما اگر اين برای مرد غربی حسن باشد برای من مسلمان که حسن نيست. نتيجه تحقيق او برای من البته ممکن است مفيد باشد و در بعضی موارد مشکل گشايی کند اما اين که من روش خويش را که که روش صاحبان خانه است واگذارم و روش همسايگان بستانم گويا چندان خردمندانه نباشد.

مهدی از اينکه دانشنامه قرآن در هلند و به انگليسی تدوين شده نه در سرزمين های اسلامی و به يکی از زبانهای آن، نتيجه می گيرد که: "مسلمانان، راست این است که دیگر از پدیدآوردن معرفتی علمی درباره اسلام ناتوان هستند. اگر شناختی به‌سامان درباره اسلام ممکن باشد، مسلمانان در پدیدآوردن آن نقشی عمده دیگر نخواهند داشت." نمی دانم آن مقدمه چه ربط منطقی به اين نتيجه دارد و از آن در حيرت ام که معرفتی در باره اسلام که به دست غير مسلمان پديد آمده باشد چگونه معرفتی است. مهدی ظاهرا می خواهد بگويد که کار علمی در باره متن های اسلامی از عهده مسلمانان بر نمی آيد. اما حتی اگر اين سخن را درست فرض کنيم حاصل آن "معرفت" - منظورم معرفت دينی است- نخواهد بود. اصلا چنان معرفتی برای چه کسی توليد می شود؟ و حاصل اين معرفت چه خواهد بود؟ ايمان يا کفر مسلح به آنچه علم ناميده می شود؟ اگر دومی است که چنان معرفتی هميشه خارج از حلقه مسلمانان توليد شده. تازگی ندارد که بگوييم مسلمانان در آن نقشی ندارند.

خوب است کمی در باره مفاهيم و معناها درنگ کنيم. معرفت يعنی چه؟ ( حق با ويتگنشتاين است که از سوء تفاهم زبانی پريشان بود.) مهدی پس از آنکه چنين حکم حاکمی در باب اسلام بدون مسلمانان می دهد يکباره ظاهرا با عوض کردن سپهر گفتگويش می گويد: "معرفت اسلامی اگر به حیات خود ادامه دهد و بخواهد از دور تکرار و تحشیه‌نویسی سنتی به درآید و از دام ایدئولوژی‌های بنیادگرا خود را برهاند، از این پس بدون مسلمانان خواهد بود." من براستی سر از اين گزاره در نمی آورم. مهدی می گويد: "مسلمانان از پدیدآوردن معرفتی علمی درباره اسلام و قرآن عاجزند." من می پرسم از کدام مسلمانان سخن می گويی؟ آنها که در حوزه هستند و به کار دين مشغول اند يا آنها که در دانشگاه اند و گويا با روش های غربی آشنايی دارند؟ ظاهرا او به جامعه دانشگاهی نظر دارد. اما در جامعه دانشگاهی ما که جامع روشنفکران ماست کداميک به قرآن دلی دارند؟ قرآن که سهل است کدام يک به سنت ادبی و فرهنگی و تاريخی ما دل دارند و کوشيده اند که سخن تازه ای در اين باب ها بگويند و دانش خود را در بازشناسی سنت به کار گيرند؟ ما فقط مسلمانان کاهلی نيستيم. ما در ادب و نقد و تاريخ و فلسفه هم کار کارستان نکرده ايم چه رسد به قرآن. البته انصاف بايد داد که دانشگاهيان ما سواد قرآن را هم ندارند و نياموخته اند. دانش آنها هم ذيل سيطره عقل غربی همه از غرب می آيد. چيزی نياموخته اند که شناخت حتی زبان قرآن را برای ايشان ممکن سازد.

اما اگر نظر مهدی به حوزويان است اين خرده را از جمله بر خود او بايد گرفت که از آن کوی آمده است. کسانی چون مهدی که هم زبان قرآن را می شناسند و هم به معانی و بيان آن آشنايند و نيز فقه و کلام آن را آموخته اند و به زبان های مدرن آشنايند چرا کاری نکرده و نمی کنند. اگر دانشگاهی ما آن است و حوزوی مدرن ما اين که اسلام را به دست غير مسلمان غربی می نويساند چه کس ديگری می ماند که به شناخت قرآن همت کند؟

تمام حقوق اين صفحه براي نويسنده محفوظ است